किर्तनाचे अनेक प्रकार आहेत. जसे की नारदीय, वारकरी, रामदासी, राष्ट्रीय इत्यादी. नारद मुनींना आद्य किर्तनकार मानले जाते आणि त्यांची परंपरा पुढे चालू ठेवणाऱ्यांना नारदीय संप्रदायातील मानले जाते. ह्या प्रकारातील किर्तनात, किर्तनकार आपल्या उपास्य देवतेची आराधना करतात. दुसरा प्रकार वारकरी, हे किर्तन बहुतेकांनी ऐकलेले असेल. ह्या प्रकारच्या किर्तनात उपास्य दैवत केवळ पांडुरंग, विठ्ठल हेच असते. ह्यात किर्तनकार आणि श्रोते मंडळीत संवाद साधला जातो आणि श्रोत्यांच्या प्रश्नांना उत्तर देत देत किर्तनकार बुवा अध्यात्मासारखा गहन विषय सुद्धा सोपा करून सांगतात. ह्यात बहुतेक करून संतांचे अभंग, संतांची शिकवण, सदाचरण इत्यादींचा उहापोह केला जातो. राष्ट्रीय किर्तन हे लोकामान्यांच्या काळात सुरु झालं ह्यात मुख्यत्वे करून राष्ट्रभक्ती, जनजागृती, प्रेरणादायी ऐतिहासिक पुरुषांची चरित्रे इत्यादी विषय निवडले जातात.
हा संगीतमय भक्तीचा प्रकार मला कायम आकृष्ट करीत आला आहे. लहानपणी विलेपार्ल्याला पार्लेश्वर मंदिरात किर्तन ऐकल्याचे आठवते. नामसंकिर्तानाची मजा काही औरच आहे.
आज समस्त किर्तनकारांची क्षमा मागून स्वरचित किर्तनाचा प्रयोग खाली देत आहे.
मंडळी आज आषाढी एकादशी किंवा देवशयनी एकादशी. भगवान विष्णू शेष शय्येवर आज चार महिन्यांकरिता झोपण्यास जातात. थेट कार्तिकी एकादशीला त्यांना जाग येते, हे चार महिने, श्रद्धावान भक्त चातुर्मास म्हणून पाळतात.
जय जय रामकृष्ण हरी
जय जय रामकृष्ण हरी
जय जय रामकृष्ण हरी
आपल्याकडे आपल्या जवळ जवळ सर्वच देवदेवतांना त्राता, तारक, रक्षक म्हणून बघितलं जातं. प्रत्येक देवाच्या, देवीच्या अवतार कार्यात एखाद दुसऱ्या राक्षसाचा पाडाव, नाहीतर दुर्जनांचे निर्दालन असतेच. उगाच नाही गोवेकर जातायेता म्हणतात 'देवाक काळजी'.
अहो खुद्द भगवंतांनी गीतेच्या चवथ्या अध्यायात सांगितलं आहे -
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्।।४.७।।
मंडळी भगवंत अर्जुनाला सांगतात की, बा अर्जुना जेव्हा जेव्हा या इहलोकात, भूतलावर अधर्माचे स्तोम माजेल, ज्या ज्या वेळी अन्यायाच्या भीतीने न्याय दडी मारून बसेल त्या त्या वेळ मी जन्म घेईन आणि उच्छाद मांडलेल्या अधर्माचा उच्छेद करीन, नायनाट करीन.
भगवंत पुढे सांगतात -
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे।।४.८।।
अर्जुना मी सदाचारींना, सज्जनांना संरक्षण देईन, दुष्कृत्य करणाऱ्यांचा बीमोड करीन, विनाश करीन आणि धर्माचं पुंनरुज्जीवन करण्याकरिता, धर्माच्या पुनर्स्थापनेकरीता युगानुयुगे येत राहीन, अवतार घेत राहीन.
मंडळी इथे धर्म म्हणजे हिंदू, मुसलमान वगैरे नव्हे तर जेथे अधर्माचा अभाव तेथे धर्माचे अधिष्टान आहे.
खुद्द भगवंतांनीच जबाबदारी घेतली म्हटल्यावर म्या पामराने काय आणि कशास काही करावे अशीच भावना असावी आणि पिढ्यान् पिढ्या हाच संस्कार कदाचित आपल्यावर झाला असावा. आपल्या देवादिकांची छबी डोळ्यासमोर आणा, पहा भगवंतांच संरक्षक रूप स्पष्ट दिसेल.
चक्र आणि गदा घेऊनीया हाती l
श्रीहरी ठाकले रक्षणासी ll
ह्या श्रीहरी, महाविष्णुचा अवतार, पुरुषोत्तम प्रभू राम
हाती चापबाण घेऊनीया श्रीराम l
करीती निर्दालन दूर्जनांचे ll
आणि त्या रामरायाचा दास मारुतीराया
द्रोणागिरी हाती, गदा स्कंधावरी l
हनुमान अवतरे भुभूत्कारे ll
देवाधिदेव सांब सदाशिव, त्यांच वर्णन काय करू ?
त्रिनेत्री ज्वाळा, त्रिशूळ हाती l
कैलासी बैसले महादेव ll
महादेवांचा सुपुत्र गणपती,
पाश, अंकुश घेऊनीया करी l
वरद विनायक विघ्नहर्ता ll
आणि गणरायांची माता पार्वती
त्रिशुळ, तलवार विक्राळ वदन l
सिंहावर बैसली आदीमाया ll
पण बुवा, आमचा विठ्ठल? त्याच नाही वर्णन केलतं. तो असा कुठे असतो?
अगदी बरोबर, मंडळी असा नाही दिसत विठुराया, मग कसा दिसतो आपला विठुराया?
अस्त्र ना शस्त्र, ना अंगार नयनी l
प्रेमाचा पुतळा इंद्रायणी ll
ज्या इंद्रायणीच्या प्रवाहात...
भेदाभेद अमंगळ वाहूनी जाती l
घोष नामाचा आसमंती ll
विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल
तर अशा या इंद्रायणी काठी, मंडळी ...
उभी माऊली भक्तांची साऊली l
घेऊनिया कर कटेवरी ll
बुवा, कशी आहे ही माऊली?
माऊली माऊली l
भक्तही माऊली l
विठाई माऊलीl
ममता सामोरी उभी राहिली ll
जणू ममता, प्रेम, मायाच विठ्ठल रूपाने, विठ्ठल भक्तांच्या रूपाने समोर उभी राहिली आहे.
मंडळी तुम्ही म्हणाल, बाकी सगळे देव आपल्या भक्तांच्या रक्षणासाठी अस्त्र, शस्त्र घेऊन असतात मग विठू माऊली अस काहीच कां करत नाही? आपल्या भक्तांच संरक्षण कां करीत नाही?
चुकताय महाराजा, काय सांगू. बाहेरच्या शत्रूंपेक्षा अंतस्थ शत्रूच जास्त धोकादायक असतात. बाह्य शत्रूंनी एकदाच मृत्यू येईल हो, पण ह्या अंतस्थ शत्रूंनी जन्म मृत्यूच्या फेऱ्यात फिरत बसावे लागेल. भवसागरात गटांगळ्या खाव्या लागतील.
भक्तीत, प्रेमात, मायेत इतकी ताकद आहे, की त्याच्या जोरावर या शत्रूंचा नक्की पाडाव करता येईल तिथें शस्त्रांस्त्रांची काय गरज? आणि विठाई तर प्रत्यक्ष आईच, प्रेमाची, मायेची प्रतिमाच.
या अंतस्थ शत्रूंनी आमची अवस्था कशी केली आहे काय सांगू?
अनंत दोषांचे आगरु, मन झाले बावरू
माये विना तुझ्या, आता कसे आवरू
मन ही अनंत दोषांची बजबजपुरी झाली आहे, सैरभैर झालं आहे मन, भरकटते आहे मन.
अहो बुवा का भरकटते आहे हे मन?... नेमके असं घडलंय काय?
अहो अंतस्थ शत्रूंनी आपला डाव साधला आहे !!
क्रोधाग्नी दिली विवेका आहुती l
वासनेची कधी होई ना पूर्ती ll
रागाच्या आहारी गेलात की विवेकशून्य वागलात म्हणून समजा ...
वासनेची भूक जेव्हढी शमवांयला जाल तेव्हढी ती वाढतच जाते ...
केव्हाही वर्तमानपत्र उघडून बघा ..पहिल्या पानावर ठळक मथळ्यात बातम्या दिसतील
रागाचा भरात डोक्यात दगड घालून भावाचा खून...
अल्पवयीन मुलीवर अमानुष बलात्कार....
लोभाचा कधी होई ना अंत l
मिळे किती, तरी नसल्याची खंत ll
अहो, दोन दोन गाड्या दारात उभ्या असताना तिसरी नाही म्हणून दुःख करणारे आहेतच की.
मंडळी नीट लक्ष देऊन ऐका पुढचा शत्रू तितकाच धोकादायक आहे
मत्सरा पोटी कुंथली गती l
होते नेमेची मतीची क्षिती ll
मत्सराग्नित स्वतःच्या प्रगतीची गती तर कुंठते पण बुध्दीचा देखील निश्चित ऱ्हास होतो.
बुवा ह्या अंतःस्थ शत्रूंनी घाला घातल्यावर काय स्थिती झाली आहे या देहाची?
अहं झाला राजा, षड् रिपु दरबारी l
प्राण झाले बंदी, कोणी ना कैवारी ll
प्राण, आत्मा कोंडला आहे ह्या पिंजऱ्यात. मुक्तीचा मार्गच दिसत नाही, कोण सोडविल मला ह्या शत्रूंच्या कचाट्यातून ? कोण घेईल माझा कैवार?
अरे माझी अशी अवस्था झाली आहे म्हणून का बा पांडुरंगा तू मला दूर लोटत आहेस अरे पण..वासरू किती ओढाळ, अवखळ असलं तरी त्याला पाहताच त्याची माय, गाय पान्हा सोडतेच ना रे?
मग ही माझी माऊली मला का बरं जवळ करत नाही ?
ओढाळ वासरू, उधळे चौखूर l
गाय माय त्याची, लोटे का दूर? ll
माय बापा,
अगा पांडुरंगा, साहवेना ताप l
कां देशी अंतर, पाहसी का अंत ll
माझी लायकी नाही की तू मला कुशीत घ्यावंसं पण निदान पायाशी तरी जागा दे.
म्हणे विठुमाये, घेऊ नको कुशी l
राहु दे ग माये, पामरा पायाशी ll
मंडळी, थोडक्यात काय भक्तिमार्गात स्वतःला झोकून द्या. पांडुरंग अत्यंत मायाळू आहे, आपल्या भक्तांना आजवर त्याने कधीही अंतर दिलेले नाही. पुंडलीकाकरिता विटेवर उभा विठठल, नामदेवांचा नैवेद्य त्यांच्या हातातून खाणारा विठ्ठल, जनाबाईच्या घरी पीठ दळणारा विठठल, चोखोबांच्या पत्नीचे बाळंतपण करण्याकरिता आलेला विठठल, भक्तांकरिता धावणाऱ्या विठुरायाची उदाहरणे द्यावी तेव्हढी थोडी आहेत.
भक्तांच्या हाकेला ओ देणारा हा बहुतांचा देव आहे.
बोला
जय जय रामकृष्ण हरी
जय जय रामकृष्ण हरी
विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल
विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल
पुंडलिक वरदे हरी विठ्ठल,
श्री ज्ञानदेव तुकाराम,
पंढरीनाथ महाराज की जय
